یادگیری چیست؟ انواع، عوامل مؤثر و مزایا

یادگیری (Learning) تغییرات نسبتا پایداری است که در رفتار، احساس، افکار فرد به وجود می آید. یادگیری با تجارب پیشین در ارتباط است و در اثر تمرین و تکرار بهبود پیدا می کند. سه مؤلفه مهم در تعریف یادگیری وجود دارد؛ یادگیری تغییر در رفتار است، از طریق تجربه و تمرین به دست می آید و تغییر در رفتار ناشی از یادگیری باید نسبتاً دائمی باشد. 
عوامل مختلفی چون آمادگی، انگیزه، اشتیاق، تجربیات گذشته و غیره بر یادگیری مناسب تأثیر می‌گذارد. توسعه فردی، کسب دانش و مهارت از اهداف مهم یادگیری است. در ادامه با بررسی کامل مفهوم یادگیری همراه شما عزیزان در ای سنج هستیم.

تعریف یادگیری

یادگیری هر تغییر نسبتاً پایدار و دائمی در رفتار است که در نتیجه تمرین و تجربه رخ می دهد؛ بر این اساس، سه مؤلفه مهم در تعریف یادگیری وجود دارد:

• یادگیری تغییر در رفتار است. ( تغییر مثبت یا منفی)
• تغییرات از طریق تجربه و تمرین به دست می آیند و ناشی از رشد یا بلوغ نیست.
• تغییر در رفتار باید نسبتاً دائمی باشد و در مدت تقریباً طولانی ادامه پیدا کند.

یادگیری یک فرآیند مهم و اساسی در رفتار انسان است؛ ما انسان‌ها از بدو تولد تا زمان مرگ در حال یادگیری هستیم؛ در تأیید این جمله فقط کافی است رفتارهای ساده و احساسات خام کودکانه را با رفتارهای پیچیده بزرگسالان، احساسات، عادات، مهارت‌ها، طرز فکر و نگرش آن‌ها مقایسه کنید و اکنون متوجه می‌شوید که ما همواره در حال یادگیری هستیم.

ما همواره در حال تعامل با محیط هستیم و از محیط خود تأثیر می گیریم؛ تجربیات مختلف باعث می‌شوند رفتار خود را تغییر دهیم یا رفتار خود را اصلاح کنیم؛ بنابراین، یادگیری فرآیندی است که از طریق آن چیزهای جدید یاد می‌گیریم و رفتارهای خود را اصلاح می‌کنیم. باید بدانید، مهارت‌ها، عادات، نگرش‌ها، علایق و سایر ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری در نتیجه یادگیری به وجود می‌آیند.

عوامل مؤثر بر یادگیری

یادگیری تحت‌تأثیر عوامل مختلف قرار می‌گیرد؛ برخی از عوامل تأثیر مثبت بر فرآیند یادگیری می گذارد که در ادامه به آن‌ها اشاره خواهیم کرد:پ

• آمادگی ذهنی و جسمانی
• انگیزه و اشتیاق
• هدفمند بودن
• تجارب مثبت گذشته
• موقعیت و محیط یادگیری
• روش تدریس
• سبک یادگیری
• تمرین و تکرار
•  آرمان‌ها و آرزوهای فردی 
• میزان توانایی یادگیرنده
• و دیگر عوامل مؤثر بر یادگیری

انواع یادگیری

یادگیری انواع مختلفی دارد؛ برخی از انواع آن شامل موارد زیر است:

• یادگیری حرکتی؛ این یادگیری به فعالیت‌های حرکتی ما در زندگی روزمره اشاره دارد؛ فرد برای حفظ روتین زندگی باید این فعالیت‌ها را یاد بگیرد؛ برخی از انواع فعالیت‌های حرکتی شامل پیاده روی، دویدن، اسکیت سواری، رانندگی، کوه نوردی و... می‌شود. در یادگیری فعالیت‌های حرکتی به هماهنگی عضلانی نیاز داریم.
• یادگیری کلامی؛ این یادگیری شامل زبان و برقراری ارتباط است؛ در این نوع یادگیری ما علائم، تصاویر، نمادها، اشکال، کلمات، صداها و ابزارهای مختلف را برای برقراری ارتباط با دیگران یاد می‌گیریم و از کلمات برای ارتباط گرفتن استفاده می‌کنیم.
• یادگیری مفهومی؛ در این یادگیری به فرآیند‌های شناختی سطح بالا همچون، تفکر، استدلال، هوش و غیره اشاره می‌شود. در یادگیری مفهومی دو فرآیند انتزاع و تعمیم را می‌آموزیم. این یادگیری به ما در تشخیص و شناسایی بسیاری از چیزها همچون معانی ضرب المثل ها کمک می‌کند.
• یادگیری تمایز؛ یادگیری تمایز اشاره به محرک‌ها و نشان دادن پاسخ مناسب به محرک‌ها دارد؛ به عنوان مثال صدای بوق وسایل نقلیه مختلف با یکدیگر متفاوت بوده و شنیدن صدای هرکدام از این صداها با واکنش‌های متفاوت همراه است.
• یادگیری اصول؛ هر فردی برای اداره امور زندگی اصول خاصی را باید بیاموزد؛ اصولی که با علوم، ریاضیات، دستور زبان، فلسفه و غیره در ارتباط است. اصول که شامل فرمول‌ها، قوانین، همبستگی و غیره است رابطه میان دو یا چند مفهوم را نشان می‌دهند.
• حل مسئله؛ حل مسئله یک فرآیند شناختی یادگیری سطح بالا است؛ این نوع یادگیری مستلزم استفاده از برخی توانایی‌های شناختی همچون استدلال، تخیل، تعمیم، مشاهده، تفکر و ... است. این نوع از یادگیری به حل مسائل و چالش‌ها و پیدا کردن راه‌حل‌های منطقی کمک می‌کند.
• یادگیری نگرش؛ نگرش‌ها به رفتار و احساسات ما جهت می‌دهند؛ نگرش‌ها از دوران کودکی تا بزرگسالی نسبت به مسائل مختلف تغییر می‌کنند. رفتار ما بسته به نوع نگرشی که داریم ممکن است مثبت یا منفی باشد.
• شرطی سازی کلاسیک؛ این نوع یادگیری توسط روان شناس رفتارگرا، پاولف مطرح شد؛ این نوع یادگیری که ابتدا با آزمایشی مطرح شد، زمانی که محرکی همانند غذا به یک موجود زنده همچون سگ داده شود، واکنش طبیعی و خودکار همانند ترشح بزاق در او ایجاد می‌شود.
  به محرکی که واکنش طبیعی ایجاد می‌کند محرک غیر شرطی گفته می‌شود که در این آزمایش غذا یک محرک غیر شرطی است و واکنش طبیعی که سگ نشان داده است یعنی ترشح بزاق یک پاسخ غیر شرطی است. بسیاری از فعالیت‌ها به کمک شرطی سازی کلاسیک قابل یادگیری است.
• شرطی سازی وسیله ای؛ اگر رفتاری مورد تحسین و تشویق قرار بگیرد، تکرار خواهد شد و اگر رفتاری با پیامدهای منفی همراه شود، احتمال تکرار آن کمتر خواهد شد.

اصول یادگیری چیست؟

فرآیند یادگیری در برگیرنده چند اصل مهم و اساسی است؛ برخی اصول یادگیری شامل موارد زیر می شود:

• اصل اول؛ هر فردی می‌تواند یاد بگیرد.
• اصل دوم؛ یک عامل مهم در یادگیری انگیزش است؛ برای یادگیری ابتدا باید برانگیختگی وجود داشته باشد.
• اصل سوم؛ یادگیری یک فرآیند پویا و فعالی است و یادگیرنده منفعل نیست و باید در این فرآیند مشارکت داشته باشد.
• اصل چهارم؛ گاهی در فرآیند یادگیری فرصت آزمون و خطا وجود ندارد و یادگیرنده باید از یک فرد آگاه راهنمایی بگیرد.
• اصل پنجم؛ یادگیرندگان برای یادگیری مؤثر باید مواد، وسایل، منابع یادگیری را در اختیار داشته باشند.
• اصل ششم؛ پس از آموزش باید فرصتی را در اختیار یادگیرنده برای درک و هضم مطالب آموخته شده قرار داد.
• اصل هفتم؛ برای یادگیری مؤثرتر و بهتر باید از سبک‌ها و روش‌های یادگیری متنوع استفاده کرد.
• اصل هشتم؛ یادگیری باید در یادگیرنده احساس لذت ایجاد کند و یادگیرنده از فرآیند یادگیری لذت ببرد.
• اصل نهم؛ گاهی برای یادگیری بهتر باید یادگیرنده را تشویق کرد و به او در فرآیند یادگیری پاداش داد.
• اصل دهم؛ یادگیرنده باید هدف خود را از یادگیری بداند.
• اصل یازدهم؛ استفاده از تفریح و سرگرمی به هنگام یادگیری منجر به یادگیری بهتر می‌شود.
• اصل دوازهم؛ پاسخ به پرسش‌های اساسی یادگیرنده به هنگام یادگیری، تأثیر مثبت به سزایی در یادگیری دارد.
• اصل سیزدهم؛ آموزش عملی همراه با آموزش نظری به یادگیری بهتر کمک می‌کند.

هدف از یادگیری چیست؟

از مهم‌ترین اهداف یادگیری آن است که فرد به صورت آگاهانه و بر اساس یک برنامه‌ریزی اصولی و مدون برای کسب دانش، مهارت یا تخصص خاصی تلاش کند. هدف از یادگیری، رشد، توسعه فردی، کسب دانش و آگاهی است. به کمک یادگیری می‌توان مهارت‌های مختلف را آموخت و در موقعیت‌های مختلف زندگی به کار برد.

چالش‌های یادگیری

برخی از چالش‌هایی که می‌توان به هنگام یادگیری با آن مواجه شد می‌توانند در اثر عوامل بیرونی یا درونی به وجود بیایند؛ تنبلی و بی حوصلگی، نداشتن انگیزه، در دسترس نبودن امکانات و محیطی که از نظر یادگیری غنی نباشد، آموزش با کیفیت پایین، سطح هوش پایین و غیره برخی از چالش‌های مسیر یادگیری است.

مزایای یادگیری

یادگیری جز مهارت‌های پرفایده است؛ برخی از مهم‌ترین مزایای یادگیری به شرح زیر است:

• افزایش اعتماد به نفس
• افزایش سطح مهارت ها
• ایجاد امکانات و فرصت‌های نو برای فرد
•  درگیری و مشغولیت با مهارت‌های جدید 
• رشد ذهنی  توسعه فردی 
• تحریک و رشد مغز
•  شکل گیری شخصیت به بهترین صورت ممکن
•  استفاده بهتر از مهارت های عملی و انجام کارهای روزمره
•  کشف علایق و سلایق فردی از منابع مختلف همچون کتاب، شبکه مجازی، وب سایت و ...
• تغییر مثبت الگوی خواب
• توسعه و گسترش افق دید
• مقابله بهتر با تغییرات و چالش ها
• و دیگر مزایای یادگیری

موانع یادگیری چه چیزهایی هستند؟

موانعی وجود دارد که می‌تواند فرآیند یادگیری را با مشکلاتی درگیر کند؛ برخی از موانع یادگیری به عقیده متخصصان شامل موارد زیر است:

• دانسته‌های قبلی؛ کلاود برنارد فیزیولوژیست فرانسوی بر این عقیده است که آموخته‌های قبلی ما مهم‌ترین مانع بر سر یادگیری است. اگر چه به هنگام یادگیری باید تجربیات پیشین و دانسته‌های قبلی خود را با دانسته‌های جدید یکپارچه و ترکیب کنیم، اما باید تمرین نماییم که به هنگام یادگیری موضوعات جدید، دانسته‌های قدیم باعث قضاوت نادرست یا تجزیه و تحلیل غلط نشوند و با دیدگاهی باز و روشن فکرانه و بدون تعصب و سوگیری موضوعات جدید را یاد بگیریم.
• حواس پرتی؛ مشخصاً وقتی تمرکز و توجه کافی نداریم و حواسمان پرت است، یادگیری خوبی نخواهیم داشت. پس برای یادگیری بهتر باید عواملی که باعث حواس پرتی می‌شوند را شناسایی و سپس حدف کنیم و در این حالت است که ذهن متمرکز شده و یادگیری مؤثرتر و بهتر خواهد بود. جالب است بدانید، تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی یکی از مهم‌ترین عواملی است که می‌تواند باعث حواس پرتی شود.
• افکار مزاحم؛ درست است که ذهن آدمی لحظه‌ای از افکار مختلف خالی نمی‌شود و فکر کردن غیر قابل اجتناب است حتی زمانی که سعی می‌کنیم به هیچ چیز فکر نکنیم، اما افکار آزار دهنده و منفی و نشخوار فکری باعث کاهش تمرکز و توجه شده و در نتیجه فرآیند یادگیری را با مشکلات جدی مواجه می کند.

برخی دیگر از موانع یادگیری شامل موارد زیر می‌شود:

• ابتلا به اختلال روانی خاص همچون افسردگی یا دیگر اختلالات
• انجام همزمان چند وظیفه
• تجربه استرس و اضطراب
• خستگی ذهنی و جسمانی
• نداشتن تمرکز و توجه

انواع نظریه‌های یادگیری

محققان و روان شناسان شناختی و رفتارگرا، نظریات متفاوتی در مورد یادگیری ارائه داده‌ند؛ برخی از مهم‌ترین نظریات یادگیری عبارت‌اند از:

• نظریه‌های رفتاری؛ واتسون پدر رویکرد رفتارگرایی در روان شناسی است؛ نظریات رفتارگرایی بر رفتار قابل مشاهده، به رابطه میان محرک و پاسخ، رفتار ناشی از شرطی سازی و تقویت، مهم ندانستن فرآیندهای شناختی تأکید دارند. مهم‌ترین نظریات یادگیری رفتارگرایی شامل موارد زیر است:

• نظریه شرطی‌سازی کلاسیک؛ پاولفی، بازتابی یا پاسخگر
• نظریه شرطی سازی ثرندایک
• نظریه شرطی سازی کنشگر یا عامل اسکینر

• نظریه‌های شناختی؛ در این نظریات به فرآیند‌های شناختی ذهنی همچون، تفکر، استدلال، توجه، تصمیم گیری، زبان، بینش، حافظه و یادگیری توجه می‌شود.

در نظریات شناختی یادگیری بر فرآیند‌های ذهنی، تکالیف و یادگیری پیچیده، انجام فعالیت‌ها به صورت مشارکتی، درونی بودن فرآیند یادگیری، آزاد بودن انسان در یادگیری و تأثیر گرفتن از فرآیند‌های ذهنی به هنگام یادگیری تأکید می‌شود.

روش‌های بهبود یادگیری

خوشبختانه برخی روش‌ها برای بهبود یادگیری وجود دارد و شناسایی و به کار بردن این روش‌ها می‌تواند تأثیر مثبتی بر فرآیند یادگیری داشته باشد و فرآیند یادگیری را بهبود ببخشد. برخی از روش‌های بهبود یادگیری شامل موارد زیر می‌شود:

• کشف سبک یادگیری؛ باید بدانید سبک یادگیری شما چیست و زمانی که بر اساس سبک یادگیری خود پیش روید متوجه تأثیر سبک یادگیری بر بهبود یادگیری خواهید شد. سه سبک کلی یادگیری شامل سبک دیداری، شنیداری و جنبشی - لمسی است. در سبک دیداری فرد با دیدن، مشاهده کردن، کمک گرفتن از تصاویر یادگیری بهتری دارد. در سبک شنیداری، فرد با گوش کردن یا شنیدن بهتر یاد می گیرد و در سبک جنبشی - لمسی، فرد با انجام آزمایش، کار عملی، لمس اشیا یادگیری بهتری خواهد داشت.
• درک تفاوت ها؛ یادگیرندگان با یکدیگر تفاوت دارند؛ ویژگی‌های شخصیتی، سبک یادگیری، میزان توانایی و علایق افراد با یکدیگر متفاوت است؛ بنابراین زمانی که بدانیم افراد با یکدیگر تفاوت دارند، انتظارات معقولی از آن‌ها در یادگیری خواهیم داشت.
• یادداشت برداری کردن؛ یادداشت برداری و نوشتن نکات مهم به یادگیری بهتر کمک می‌کند؛ مطالب مهم را روی یک تکه کاغذ بنویسید و آن‌ها را مرور کنید.
• یادگیری در فواصل زمانی مشخص؛ در این روش یادگیرنده باید مطالب را در زمان مشخص با فاصله کم مرور کند. مطالعه عجولانه و با دقت کم می‌تواند مانع یادگیری و رشد استعداد‌های یادگیرنده شود.
• مرور اطلاعات بدون کتاب یا یادداشت؛ در این روش یادگیرنده با کمک گرفتن از قدرت ذهن و مغز سعی می‌کند اطلاعات مختلف را مرور کند. این روش به ماندگاری بیشتر اطلاعات در ذهن، یادآوری آسان، عملکرد بهتر به هنگام یادآوری اطلاعات، مرور اطلاعات در زمان و مکان مختلف و بهبود کلی عملکرد مغز کمک می‌کند.
• ترکیب متن و تصویر؛ در این روش یادگیرنده محتوای متنی را با یک مؤلفه تصویری ترکیب می‌کند و رابطه‌ای میان محتوای متنی و بصری پیدا می‌کند. نام دیگر این روش، کدگذاری دوگانه است. استفاده از اینفوگرافی برای یادگیری یک روش یادگیری ترکیب متن و تصویر است.

برخی دیگر از روش‌های بهبود یادگیری عبارت‌اند از:

• سؤال پرسیدن
• مشارکت فعالانه در امر یادگیری
• صبور بودن در یادگیری
• پیگیری علایق

آیا یادگیری به تغییر رفتار منجر می‌شود؟

رویکرد رفتارگرایی در علم روان شناسی به بررسی رفتارهای قابل مشاهده می‌پردازد و رفتارهای انسان را قابل مشاهده و اندازه گیری می‌داند. درست است که در این رویکرد به رفتار قابل مشاهده تأکید می‌شود، اما این بدان معنا نیست که هر رفتار قابل مشاهده ای یادگیری است.  

بر اساس نظریات رفتارگرایی در مورد یادگیری، فرآیند یادگیری را نمی‌توان به صورت مستقیم مطالعه کرد، بلکه یادگیری از طریق تغییراتی که در رفتار ایجاد می کند، قابل بررسی است. برخی نظریه پردازان رفتارگرا بر این باورند که تغییرات ناشی از یادگیری هستند.

البته برخی دیگر از نظریه پردازان، می‌گویند که یادگیری در اثر تجارب معین به وجود می‌آید و پیش از ایجاد تغییر در رفتار اتفاق میوفتد که در این حالت، یادگیری یک متغیر واسطه یا میانجی است، اما به طور کلی، یادگیری با تغییر رفتار در ارتباط است.

چرخه یادگیری PACT چیست؟

چرخه PACT یک چرخه معروف یادگیری است و که به فرآیند مداوم یادگیری و کسب انواع دانش اشاره دارد. بر اساس آنچه در این چرخه آمده است، هر فردی برای یادگیری دانش و مهارت جدید باید مراحل این چرخه را پشت سر بگذارد، اما مراحل چرخه یادگیری PACT کدام است؟

تحصیل کردن

افراد در این مرحله به یادگیری دانش و مهارت جدید مشغول می شوند؛ یادگیری این مهارت‌ها در طولانی مدت به فرد کمک خواهد کرد.

به کار بردن

فرد در این مرحله دانش و مهارت‌هایی که کسب کرده را در موقعیت‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌دهد و مهم است که در این مرحله تسلط کافی داشته باشد.

سنجیدن

دانش، مهارت و هرآنچه که فرد یاد گرفته است در این مرحله مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

تغییر دادن

در این مرحله اصلاحات و تغییرات لازم باید صورت بگیرد. اگر دانش یا علمی که فرد یادگرفته نیاز به تغییر داشته باشد در این مرحله باید اصلاح شود.

یادگیری با حافظه چه تفاوتی دارد؟

بر اساس نظریه متخصصان، فرآیند حافظه و یادگیری با یکدیگر در ارتباط هستند و حافظه جزئی از یادگیری است؛ اگر حافظه وجود نداشته باشد، یادگیری وجود نخواهد داشت. علاوه بر آن، یادگیری دربرگیرنده تغییرات رفتاری است و در رفتار نمود پیدا می کند، اما حافظه یک فرآیند ذهنی است و در رفتار دیده نمی‌شود.

آیا غریزه نوعی یادگیری است؟

در پاسخ به این سؤال باید بگوییم اغلب رفتارهای ساده ما رفتارهای غریزی یا بازتابی هستند؛ بازتاب یک پاسخ ذاتی است که ارتباطی با آموختن ندارد و در واکنش به برخی محرک‌ها ایجاد می شود؛ مثلاً حرکت ناگهانی زانو در اثر وارد شدن ضربه به زانو یک بازتاب است.

حال الگوهای پیچیده رفتاری ما که ارثی هستند، غریزه نام دارد؛ غریزه یا رفتار ویژه الگوهای رفتاری پیچیده‌ای است که نسبتاً غیر قابل تغییر بوده و اکتسابی نیستند و در برخی شرایط از حیوانات سر می‌زند. اکنون میان اینکه رفتار انسان ارثی است یا در اثر یادگیری است، بحث و اختلاف نظرهایی وجود دارد.

واقعیت آن است که برخی رفتارهای ارثی و برخی اکتسابی هستند؛ یعنی برخی آموخته و برخی ناآموخته بوده و برخی رفتارها ترکیب این دو مورد است. مثلاً نقش پذیری یک رفتار ناشی از غریزه و یادگیری است، نقش پذیری به معنای به وجود آمدن وابستگی میان موجود زنده و اشیا محیطی است.

تفاوت یادگیری و عمکلرد

یادگیری و عملکرد دو مفهوم مرتبط با یکدیگر هستند؛ عملکرد در نتیجه یادگیری و در پس رفتارهای واضح و آشکار شکل می گیرد. البته استثنا هم وجود دارد و عمکلکرد همیشه ناشی از تغییرات یادگیری نیست و همیشه بلافاصله پس از آنکه چیزی را یاد می‌گیریم اتفاق نمی‌افتد. عملکرد ممکن است تحت‌تأثیر عوامل مختلف همچون نگرش، انگیزه، شرایط و موقعیتی که فرد در آن قرار دارد، قرار بگیرد؛ پس به غیر از یادگیری عوامل مختلف دیگری هم در عملکرد دخیل هستند.

تفاوت یادگیری و آموزش

اگر می‌خواهید بدانید تفاوت میان یادگیری و آموزش چیست باید بگوییم برای یادگیری روش‌ها و راهکارهای متفاوتی وجود دارد، اما در نهایت منشأ تمام این روش‌ها آموزش است و تا روشی را نیاموزیم یادگیری صورت نمی‌گیرد. آموزش همانند یادگیری انواع مختلفی دارد؛ یکی از شناخته شده‌ترین روش‌های آموزش و یادگیری روش آموزگار محور است. در این روش آموزگار به واسطه آموزش اطلاعاتی را به دانش آموزان یاد می‌دهد. بنابراین، یادگیری از طریق آموزش ممکن خواهد شد.

کلام آخر ای سنج درباره یادگیری

در این مقاله در مورد یادگیری، انواع و روش‌های بهبود آن صحبت کردیم. نظریه پردازان رفتارگرا به بررسی یادگیری و تأثیر آن بر رفتار پرداخته‌اند. یادگیری فرآیندی است غیر قابل مشاهده که در رفتار، افکار، احساسات تغییرات ایجاد می‌کند. یادگیری منجر به اکتساب مهارت‌های جدید، تخصص و دانش می‌شود. یادگیری فرآیندی است که در رفتار تغییرات نسبتاً دائمی ایجاد می‌کند و با تمرین و تکرار تقویت می‌شود. در حقیقت، یادگیری منجر به اکتساب دانش و مهارت شده و در نتیجه توسعه فردی را به همراه دارد. 

آیا مطلب فوق برای شما مفید واقع شد؟ لطفا نظرات و دیدگاه ارزشمندتان را با ما در میان بگذارید.

سوالات متداول