تست مثلث شناختی بک (CTI)

پرسشنامه مثلث شناختی بک (CTI) در پژوهش‌های مختلف داخلی و خارجی از نظر روایی و پایایی مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهند که این آزمون در بیشتر مطالعات از همسانی درونی مناسب تا بالا برخوردار بوده و نمرات آن با متغیرهایی مانند افسردگی، ناامیدی، عزت‌نفس و بهزیستی روان‌شناختی ارتباط معناداری داشته‌اند. 

وضعیت هنجاری در ایران

پرسشنامه مثلث شناختی در ایران توسط کیمیایی و گرجیان مهلبانی (1390) در نمونه‌ای از دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد مورد اعتباریابی قرار گرفت. 

اعتبار تست مثلث شناختی (CTI)

(1) اعتبار سازه (Construct Validity)

پرسشنامه مثلث شناختی براساس نظریه شناختی افسردگی بک و با هدف سنجش سه مؤلفه نگرش نسبت به خود، دنیا و آینده طراحی شده است. در پژوهش اولیه بکهام و همکاران (1986)، ساختار پرسشنامه بر مبنای این سه مؤلفه نظری شکل گرفت و بررسی ارتباط سؤال‌ها با ابعاد مربوط، شواهد اولیه‌ای از تناسب محتوایی آن فراهم کرد. بااین‌حال، در این پژوهش تحلیل عاملی مستقلی برای تأیید ساختار سه‌عاملی انجام نشد.

اندرسون و اسکیدمور (1995) در پژوهشی ، ساختار عاملی پرسشنامه را بررسی کردند و به پنج عامل دست یافتند که عمدتاً تحت تأثیر جهت مثبت و منفی عبارت‌ها قرار داشتند. همچنین، مک‌اینتاش و فیشر (2000) در مطالعه‌ای روی 641 دانشجو، نتوانستند ساختار سه‌عاملی اولیه را تأیید کنند و نتایج تحلیل آن‌ها بیشتر از وجود یک عامل مشترک حمایت کرد.

پوسل (2009) نیز در بررسی نسخه آلمانی پرسشنامه ، مدل‌های یک‌عاملی، سه‌عاملی، پنج‌عاملی و شش‌عاملی را با یکدیگر مقایسه کرد. نتایج نشان داد که مدل شش‌عاملی، با تفکیک عبارت‌های مثبت و منفی در هر یک از سه مؤلفه، بهترین برازش نسبی را دارد. در این مدل، شاخص CFI برابر با 0٫845، شاخص TLI برابر با 0٫800 و RMSEA برابر با 0٫066 گزارش شد. این یافته‌ها نشان می‌دهند که جهت عبارت‌ها می‌تواند بر ساختار عاملی پرسشنامه تأثیرگذار باشد؛ هرچند شاخص‌های مدل شش‌عاملی نیز به‌طور کامل در سطح مطلوب قرار نداشتند.

در پژوهش اسلیورسکی (2014) ، تحلیل عاملی اکتشافی نشان داد که عامل اول 42٫79 درصد از واریانس کل را تبیین می‌کند. پژوهشگر پس از مقایسه راه‌حل‌های عاملی مختلف، ساختار یک‌عاملی را برای تفسیر داده‌های این مطالعه مناسب‌تر دانست.

در مقابل، ارسلان و ایشیکلی (2019) در بررسی نسخه ترکی پرسشنامه، از تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی استفاده کردند. نتایج تحلیل اکتشافی در ابتدا 9 عامل با مقدار ویژه بیشتر از یک را نشان داد؛ اما در تحلیل محدودشده به سه عامل، ساختار نظری آزمون مورد بررسی قرار گرفت. شاخص‌های تحلیل عاملی تأییدی شامل CFI برابر با 0٫94، NNFI برابر با 0٫93، NFI برابر با 0٫91، RMSEA برابر با 0٫08 و SRMR برابر با 0٫07 بودند. این نتایج از برازش قابل قبول برخی شاخص‌های مدل سه‌عاملی حمایت کردند؛ بااین‌حال، مقادیر GFI و AGFI به‌ترتیب 0٫79 و 0٫76 بودند که به معیار مطلوب نرسیدند.

در پژوهش پویا و همکاران (2025) ، تحلیل عاملی تأییدی از ساختار دارای سه عامل مرتبه اول و یک عامل مرتبه دوم حمایت کرد. شاخص‌های برازش شامل CFI برابر با 0٫983، TLI برابر با 0٫98، RMSEA برابر با 0٫08 و SRMR برابر با 0٫07 بودند. 

در ایران نیز کیمیایی و گرجیان مهلبانی (1390) همبستگی میان نگرش نسبت به خود و دنیا را 0٫697، خود و آینده را 0٫752 و دنیا و آینده را 0٫744 گزارش کردند. همچنین همبستگی خرده‌مقیاس‌های خود، دنیا و آینده با نمره کل به‌ترتیب 0٫900، 0٫893 و 0٫919 بود. 

(2) اعتبار همگرا و واگرا (Convergent and Divergent Validity)

برای بررسی روایی همگرا و واگرا، پرسشنامه مثلث شناختی در مطالعات مختلف با ابزارهای سنجش افسردگی، ناامیدی، عزت‌نفس، اضطراب، خطاهای شناختی و بهزیستی روان‌شناختی مقایسه شده است.

در مطالعه اولیه بکهام و همکاران (1986)، ارتباط پرسشنامه با مقیاس‌های عزت‌نفس، ناامیدی و ارزیابی‌های بالینی بررسی شد. در پژوهش‌های بعدی، ضریب همبستگی 0٫77 میان نمره کل CTI و پرسشنامه افسردگی بک به نقل از مطالعه اولیه گزارش شده است. همچنین در منابع فارسی، همبستگی 0٫90 میان نگرش نسبت به خود و عزت‌نفس و همبستگی 0٫90 میان نگرش نسبت به آینده و ناامیدی از مطالعات پیشین نقل شده‌اند؛ بااین‌حال، جهت و نحوه محاسبه این روابط باید با توجه به شیوه نمره‌گذاری ابزارهای مرجع تفسیر شود (بکهام و همکاران، 1986؛ به نقل از کیمیایی و گرجیان مهلبانی، 1390).

در پژوهش پوسل (2009)، نمره کل نسخه آلمانی CTI با نشانگان افسردگی در ارزیابی همزمان همبستگی 0٫63− و با نشانگان افسردگی چهار هفته بعد همبستگی 0٫50− داشت. همچنین همبستگی آن با پرسشنامه خطاهای شناختی در دو ارزیابی به‌ترتیب 0٫51 و 0٫43 گزارش شد. ضرایب منفی رابطه با افسردگی با شیوه نمره‌گذاری نسخه آلمانی، که در آن نمره بالاتر نشان‌دهنده نگرش مثبت‌تر است، سازگاری داشتند.

اسلیورسکی (2014) نیز در بررسی نسخه لهستانی، همبستگی نمره کل CTI با مقیاس افسردگی CES-D را در دو مرحله اندازه‌گیری به‌ترتیب 0٫730− و 0٫772− گزارش کرد. همچنین همبستگی نمره کل با اضطراب حالت به‌ترتیب 0٫617− و 0٫678− و با اضطراب صفت 0٫805− و 0٫795− بود. این یافته‌ها نشان‌دهنده ارتباط قابل توجه پرسشنامه با افسردگی و اضطراب هستند؛ هرچند همبستگی بالای آن با اضطراب صفت نشان می‌دهد که اختصاصی‌بودن آزمون برای شناخت‌های مرتبط با افسردگی به بررسی بیشتری نیاز دارد.

ارسلان و ایشیکلی (2019) در نسخه ترکی، همبستگی نمره کل CTI با پرسشنامه افسردگی بک را 0٫66، با مقیاس ناامیدی بک 0٫70، با پرسشنامه عزت‌نفس کوپرسمیت 0٫64− و با مقیاس نگرش‌های ناکارآمد 0٫40− گزارش کردند. همچنین، خرده‌مقیاس نگرش نسبت به آینده با ناامیدی همبستگی 0٫72 و نگرش نسبت به خود با عزت‌نفس همبستگی 0٫66− داشت. تمامی این ضرایب در سطح 0٫01 معنادار بودند. این نتایج از ارتباط CTI با سازه‌های شناختی و هیجانی مرتبط حمایت می‌کنند؛ هرچند جهت منفی همبستگی با مقیاس نگرش‌های ناکارآمد نیازمند احتیاط تفسیری است.

در پژوهش پویا و همکاران (2025)، روایی همگرا از طریق بررسی ارتباط پرسشنامه با ابعاد بهزیستی روان‌شناختی ریف ارزیابی شد. نگرش نسبت به خود با پذیرش خود همبستگی 0٫69 و با رشد فردی 0٫50 داشت. نگرش نسبت به دنیا نیز با تسلط بر محیط همبستگی 0٫55 و با روابط مثبت با دیگران 0٫49 نشان داد. همچنین همبستگی نگرش نسبت به آینده با تسلط بر محیط 0٫67 و با هدفمندی در زندگی 0٫54 گزارش شد.

(3) اعتبار ملاکی (Criterion Validity)

در بررسی روایی ملاکی، ارتباط نمرات پرسشنامه مثلث شناختی با نشانگان افسردگی و تفاوت آن میان گروه‌های بالینی و غیربالینی مورد توجه قرار گرفته است.

در پژوهش اسلیورسکی (2014)، میانگین نمره کل پرسشنامه در بیماران افسرده 128٫62، در زندانیان 165٫62 و در دانشجویان 168٫00 گزارش شد. نتایج نشان داد که بیماران افسرده در مقایسه با دو گروه دیگر نمرات پایین‌تری داشتند، اما تفاوت میان زندانیان و دانشجویان معنادار نبود. این یافته با جهت نمره‌گذاری نسخه لهستانی، که نمره بالاتر نشان‌دهنده نگرش مثبت‌تر است، سازگاری داشت.

در همین مطالعه، میانگین نمره کل افراد دارای افکار خودکشی 117٫92 و افراد فاقد این افکار 160٫89 بود. اختلاف دو گروه با اندازه اثر کوهن برابر با 1٫56 گزارش شد. بااین‌حال، در تحلیل طبقه‌بندی، مدل آماری تنها 38٫5 درصد از افراد دارای افکار خودکشی را به‌درستی شناسایی کرد؛ بنابراین این نتایج برای تأیید کاربرد تشخیصی مستقل پرسشنامه کافی نبودند.

ارسلان و ایشیکلی (2019) نیز با استفاده از رگرسیون خطی چندگانه، ارتباط سه خرده‌مقیاس CTI را با نشانگان افسردگی بررسی کردند. نتایج نشان داد که این سه مؤلفه در مجموع 45 درصد از واریانس نمرات افسردگی را در مدل آماری تبیین می‌کنند. در این مدل، نگرش نسبت به دنیا با ضریب استاندارد 0٫37 و نگرش نسبت به خود با ضریب 0٫33 سهم معناداری داشتند؛ اما نگرش نسبت به آینده با ضریب 0٫07 و سطح معناداری 0٫24، پس از ورود دو مؤلفه دیگر، سهم مستقل معناداری نشان نداد.

این یافته‌ها نشان می‌دهند که پرسشنامه مثلث شناختی با شدت نشانگان افسردگی ارتباط دارد و در برخی نمونه‌ها می‌تواند میان گروه‌های دارای وضعیت بالینی متفاوت تمایز ایجاد کند. بااین‌حال، شواهد موجود برای استفاده از آن به‌عنوان ابزار تشخیص مستقل افسردگی یا پیش‌بینی قطعی پیامدهای بالینی کافی نیستند.

پایایی تست مثلث شناختی (CTI)

(1) پایایی همسانی درونی (Internal Consistency)

پایایی همسانی درونی پرسشنامه مثلث شناختی در بیشتر پژوهش‌های داخلی و خارجی از طریق ضریب آلفای کرونباخ بررسی شده است.

بکهام و همکاران (1986) در مطالعه اولیه، ضریب آلفای کرونباخ کل پرسشنامه را 0٫95 و برای خرده‌مقیاس‌های نگرش نسبت به خود، دنیا و آینده به‌ترتیب 0٫91، 0٫81 و 0٫93 گزارش کردند. این ضرایب نشان‌دهنده همسانی درونی بالای پرسشنامه در نمونه بالینی اولیه بودند.

پوسل (2009) در مطالعه نسخه آلمانی، ضریب آلفای کرونباخ کل آزمون را 0٫88 گزارش کرد. همچنین در بررسی شش عامل مبتنی بر عبارت‌های مثبت و منفی، آلفای عبارت‌های منفی خود، دنیا و آینده به‌ترتیب 0٫83، 0٫66 و 0٫47 و آلفای عبارت‌های مثبت این سه مؤلفه به‌ترتیب 0٫78، 0٫51 و 0٫67 بود. 

در پژوهش اسلیورسکی (2014)، ضریب آلفای کرونباخ برای کل پرسشنامه 0٫948 و برای خرده‌مقیاس‌های نگرش نسبت به خود، دنیا و آینده به‌ترتیب 0٫895، 0٫777 و 0٫912 گزارش شد.

ارسلان و ایشیکلی (2019) نیز در مطالعه نسخه ترکی، ضریب آلفای کرونباخ کل آزمون را 0٫91 و برای سه خرده‌مقیاس خود، دنیا و آینده به‌ترتیب 0٫85، 0٫72 و 0٫87 به دست آوردند.

در پژوهش پویا و همکاران (2025)، آلفای کرونباخ خرده‌مقیاس‌های خود، دنیا و آینده به‌ترتیب 0٫86، 0٫80 و 0٫91 گزارش شد. همچنین ضریب امگای مک‌دونالد برای این سه خرده‌مقیاس به‌ترتیب 0٫92، 0٫86 و 0٫95 و پایایی ترکیبی آن‌ها به‌ترتیب 0٫916، 0٫866 و 0٫947 بود. این نتایج از همسانی درونی مناسب ابعاد بررسی‌شده حمایت می‌کنند. بااین‌حال، در جدول پایایی این پژوهش ضریب عددی مشخصی برای آلفای کل ارائه نشده است.

در ایران، کیمیایی و گرجیان مهلبانی (1390) ضریب آلفای کرونباخ کل پرسشنامه را 0٫856 و برای خرده‌مقیاس‌های نگرش نسبت به خود، دنیا و آینده به‌ترتیب 0٫803، 0٫737 و 0٫812 گزارش کردند. همچنین در بررسی سؤال‌ها مشخص شد که حذف سؤال 17 از خرده‌مقیاس خود، آلفا را از 0٫803 به 0٫818، حذف سؤال 23 از خرده‌مقیاس دنیا آلفا را از 0٫737 به 0٫749 و حذف سؤال 36 از خرده‌مقیاس آینده آلفا را از 0٫812 به 0٫838 افزایش می‌دهد. نویسندگان پیشنهاد کردند این سؤال‌ها از نظر ترجمه و تناسب فرهنگی بازنگری شوند.

(2) پایایی بازآزمایی (Test-Retest Reliability)

برای بررسی ثبات نتایج پرسشنامه مثلث شناختی در طول زمان، در چند مطالعه خارجی از روش بازآزمایی استفاده شده است.

پوسل (2009) در بررسی نسخه آلمانی پرسشنامه، ثبات زمانی را با فاصله چهار هفته ارزیابی کرد. ضریب بازآزمایی نمره کل برابر با 0٫90 گزارش شد که نشان‌دهنده ثبات زمانی بالای نمره کل در نمونه بررسی‌شده بود.

اسلیورسکی (2014) نیز در مطالعه نسخه لهستانی، پایایی بازآزمایی را با فاصله چهار هفته و از طریق ضریب همبستگی درون‌طبقه‌ای (ICC) بررسی کرد. نتایج نشان داد که ضریب بازآزمایی برای کل پرسشنامه 0٫831 و برای خرده‌مقیاس‌های نگرش نسبت به خود، دنیا و آینده به‌ترتیب 0٫827، 0٫815 و 0٫779 بوده است.

در پژوهش ارسلان و ایشیکلی (2019)، پرسشنامه پس از چهار هفته مجدداً توسط 35 دانشجو تکمیل شد. ضریب همبستگی پیرسون میان دو نوبت اجرا برای کل پرسشنامه 0٫90 و برای خرده‌مقیاس‌های خود، دنیا و آینده به‌ترتیب 0٫94، 0٫74 و 0٫81 گزارش شد. تمامی ضرایب بازآزمایی در سطح معناداری گزارش‌شده مقاله، معنادار بودند.

پویا و همکاران (2025) نیز در مطالعه نسخه رومانیایی، پایایی بازآزمایی را در نمونه‌ای مستقل شامل 62 نفر و با فاصله زمانی سه ماه بررسی کردند. ضرایب همبستگی اسپیرمن برای نگرش نسبت به خود، دنیا و آینده به‌ترتیب 0٫88، 0٫81 و 0٫84 گزارش شد. همچنین ضریب همبستگی درون‌طبقه‌ای ICC(A,1) برابر با 0٫756 به دست آمد؛ هرچند در متن مقاله مشخص نشده است که این ضریب کلی دقیقاً به کدام نمره یا ترکیب نمرات مربوط است.

خلاهای پژوهشی و محدودیت‌های علمی

پژوهش‌های انجام‌شده درباره آزمون مثلث شناختی بک نشان می‌دهند که نتایج مربوط به ساختار عاملی آن در مطالعات مختلف یکسان نبوده و برخی خرده‌مقیاس‌ها، به‌ویژه نگرش به دنیا، ضرایب پایایی پایین‌تری داشته‌اند. همچنین، بیشتر پژوهش‌ها بر دانشجویان و بزرگسالان غیربالینی متمرکز بوده‌اند و شواهد مربوط به سالمندان و گروه‌های بالینی متنوع همچنان محدود است. از نظر فرهنگی و زبانی نیز برخی سؤالات نسخه فارسی به بازنگری نیاز دارند و معادل‌بودن ساختار آزمون در فرهنگ‌های مختلف به‌طور کامل تأیید نشده است. افزون بر این، در مطالعات ایرانی شواهد کافی درباره تحلیل عاملی تأییدی، ناوردایی اندازه‌گیری، روایی واگرا و پایایی بازآزمایی وجود ندارد. ازاین‌رو، انجام پژوهش‌های روان‌سنجی روی نمونه‌های متنوع و نماینده جمعیت ایران، بررسی ساختار عاملی و ثبات زمانی و تدوین هنجارهای معتبر ضروری است. همچنین، میزان استقلال سه مؤلفه شناختی از یکدیگر و تأثیر جهت مثبت یا منفی سؤالات بر ساختار عاملی آزمون از پرسش‌هایی هستند که همچنان به بررسی بیشتری نیاز دارند.